Artykuły popularnonaukowe i informacyjne o projekcie
Popular and information-articles about the project




FOTON NR 88 artykuł cz. 1FOTON NR 89 artykuł cz. 2
Biuletyn PTPS vol. 5 (no. 3) 2006
a w nim m.in. "Synchrotron jako narzędzie: zastosowania promieniowania synchrotronowego w spektroskopii ciała stałego" - opracowanie prof. Andrzeja Kisiela - pobierz pdf
Biuletyn PTPS vol. 6 (no. 1-2) 2007
ARYTKUŁ Promieniowanie synchrotronowe w biologii i medycynie WYKŁAD o zastosowaniach promieniowania synchrotronowego (semestr letni 2007/08) [w nowym oknie]



Prezentacja prof. Krzysztofa Królasa: Narodowe Centrum Promieniowania Elektromagnetycznego dla celów badawczych, a w niej m.in. krótki film pt. "Do czego służy synchrotron - animacja z ESRF".

Poniżej artykuł prof. Krzystofa Królasa ("PAUza Akademicka" Nr 75/76, 1-9 kwietnia 2010 - wersja pdf do druku):

Synchrotron w Krakowie

Synchrotron jest potężnym urządzeniem, w którym elektrony przyspieszane są najpierw do bardzo wysokich energii, a potem krążą z prędkością dochodzącą do prędkości światła w pierścieniu o obwodzie kilkudziesięciu, a czasami nawet kilkuset metrów. W każdym punkcie ich toru, gdy tor się zakrzywia, elektrony emitują promieniowanie elektromagnetyczne. Właśnie w celu wytworzenia tego promieniowania budowane są obecnie synchrotrony.

Promieniowanie synchrotronowe ma bardzo duże natężenie (przewyższające intensywność wszystkich znanych źródeł promieniowania elektromagnetycznego o kilka rzędów wielkości), ma bardzo dobrze skolimowaną wiązkę (wiązka rozchodzi się stycznie do toru elektronów), zawiera fotony o szerokim zakresie energii (od promieniowania w dalekiej podczerwieni do twardego promieniowania rentgenowskiego), posiada wysoki stopień polaryzacji liniowej lub kołowej. Takie własności promieniowania synchrotronowego sprawiają, że przy jego pomocy można wykonać badania i analizy, których praktycznie nie da się przeprowadzić stosując inne źródła. Promieniowanie synchrotronowe ma zastosowanie w badaniach naukowych i technologicznych wielu dziedzin nauki i techniki: w fizyce, chemii, materiałoznawstwie, geologii, mineralogii, biochemii, farmakologii, biologii i medycynie.

Na świecie pracuje kilkadziesiąt synchrotronów; najwięcej w Japonii i USA. W krajach Europy Zachodniej działa około 10 synchrotronów. Ciągle budowane są nowe. Kończy się właśnie budowa pierwszego hiszpańskiego synchrotronu, a w Szwecji rozpoczyna się budowa kompleksu dwóch nowych synchrotronów. W Polsce, jak dotąd, nie ma takiego urządzenia. Wśród polskich naukowców są jednak użytkownicy promieniowania synchrotronowego.

Obecnie około 300 osób prowadzi swoje badania naukowe dzięki współpracy z kolegami z zagranicznych ośrodków synchrotronowych. Pomysł zbudowania synchrotronu w Polsce powstał już w 1998 r. Teraz przybrał kształt konkretnego projektu, wzorowanego na jednym z bardzo nowoczesnych szwedzkich synchrotronów. Akcelerator liniowy będzie przyspieszał elektrony do energii 0,7 GeV. Następnie elektrony będą wstrzykiwane do pierścienia akumulującego o obwodzie 96 metrów. Tam będą mogły być dalej przyspieszane do energii 1,5 GeV. Promieniowanie synchrotronowe generowane w magnesach odchylających kierowane będzie do kilkunastu linii pomiarowych, przeznaczonych do prowadzenia badań różnymi metodami dla potrzeb wielu dziedzin. W pierwszej kolejności zostanie zbudowany synchrotron z jedną linią pomiarową. Kolejne będą uruchamiane wraz z wzrastającym zapotrzebowaniem użytkowników.

Synchrotron zostanie zbudowany w Krakowie na terenie III Kampusu UJ. Będzie kosztował ponad 143 miliony złotych. Planowana data jego uruchomienia to 2014 rok. Inwestycja będzie finansowana z Funduszy Strukturalnych w Programie Operacyjnym Innowacyjna Gospodarka. W lutym 2010 zakończyła się procedura merytorycznej oceny projektu. Umowa między Ministerstwem Nauki i Szkolnictwa Wyższego i Uniwersytetem Jagiellońskim określi warunki realizacji i finansowania przedsięwzięcia. Jeśli wszystko będzie przebiegać pomyślnie, to w drugiej połowie 2011 roku rozpocznie się budowa budynku synchrotronu.

Przy budowie, a potem eksploatacji synchrotronu znajdzie zatrudnienie kilkudziesięciu młodych fizyków, elektroników, mechaników i informatyków. Znacznie więcej będzie mogło pracować na nim w charakterze użytkowników promieniowania synchrotronowego. Gdy sukcesywnie zbudowane zostaną kolejne linie pomiarowe, to w ciągu roku nawet ponad 1000 osób będzie mogło wykonywać swoje badania naukowe na pierwszym polskim synchrotronie.

Krzysztof Królas
Instytut Fizyki im. Mariana Smoluchowskiego
Uniwersytet Jagielloński



makieta budynku, w którym znajdzie się synchrotron

Powrót do strony głównej / Back to the main page